بسم الله الرحمن الرحيم
مقدمه
استان همدان از جمله استانهاي داراي آداب و رسوم متنوع و فرهنگ غني است. آيينهاي باستاني همواره در آن جايگاه ويژهاي داشتهاند كه با ورود اسلام به ايران آيينها و فرهنگهاي ويژه اسلام نيز در اين منطقه شكل گرفته است.
نام همدان براي اولين بار در سال 1100ق. م در كتيبه تيگلات پليسر اول، شاه آشور به چشم ميخورد كه آن را امدانه يا همدانا ذكر كرده ولي در كتيبههاي عهد هخامنشي آن را هگمتان و در كتاب هردوت يوناني اكباتان ميخوانيم.
نتايج مطالعات و كاوشهاي تپه گيان نهاوند نشان ميدهد كه مردمان ساكن در اين استان در 6 هزار سال پيش، از فرهنگ و تمدن نسبتاً پيشرفتهاي برخوردار بودهاند چنانچه ظروف سفالين منقوش بدست آمده از آنها از لحاظ هنري و صنعتي در سطح والايي قراردارد.
همچنين كاوشها و بررسيهاي مختصر صورت گرفته بر روي تپههاي باستاني نقاط مختلف استان نشان دهنده گسترش تمدنهاي پيش از تاريخ در نقاط مختلف و استمرار آنها طي چندين هزار سال ميباشد.
قديميترين متون سنگ نوشته آشوري، همدان را تحت عنوان «آكسيا» به معني شهر كاسيان نام ميبرد و اين امر نشان ميدهد پيشينه مدنيت مركز استان حداقل به هزاره سوم قبل از ميلاد باز ميگردد.
اين استان همچنين به دارالمومنين معروف است و براي اولين بار نواي اذان از شهر نهاوند به گوش ايرانيان رسيده است، مردم اين استان با آداب و اعتقادات خود هميشه بر اين باور بودهاند كه رعايت اين آداب، سبب حفظ هويت فرهنگي و تاريخي آنها خواهد بود.
از نظر مردمشناسي تمام نقاط استان و خصوصاً ساكنان اطراف كوهستان الوند داراي اعتقادات ويژهاي هستند و اين آيينها و اعتقادات به تناسب در زمانهاي مختلفي از سال به جاي آورده ميشود.
آيينهاي بهاره و تابستاني مثل جشن گندمزار، آيين چيدن گندم، همچنين جشنهاي باستاني در پاييز و زمستان مثل جشنهاي برداشت گندم و كوسه گلين از آن جمله است.
از ديگر آداب و رسوم مردم اين استان آداب و رسوم مذهبي است. مردم استان در ماه مبارك رمضان، ماه محرم و به ويژه در دهه اول آن، آداب خاص و ويژهاي دارند.
شهر همدان به عنوان مركز استان از قدمت تاريخي فراواني برخوردار است كه بعضاً آن را دروازه تاريخ ناميدهاند. اين شهر به عنوان يكي از پنج شهر فرهنگي، تاريخي كشور انتخاب گرديده است.
عمدهترين جاذبههاي گردشگري شهرستان همدان عبارتند از: غار عليصدر، تپه تاريخي هگمتانه، آرامگاه بوعلي سينا، آرامگاه باباطاهر، گنبد علويان، مجسمه شير سنگي، برج قربان، استرومردخاي، سدّ اكباتان، تپه عباسآباد، مسجد جامع همدان، بازار سنتي همدان، كتيبه و آبشار گنجنامه، باغ نظري، مقبره امامزاده عبدالله.
موقعيت اين استان از نظر اقليمي و طبيعي آن را جهت فعاليتهاي كشاورزي و دامداري مناسب كرده و به همين علت اين منطقه، محل استقرار تمدنهاي باستاني بوده است كه وجود تعداد قابل ملاحظهاي از آثار باستاني ماقبل تاريخ در نقاط مختلف دليل اين مدعا است.
رودخانههاي گامياب، قلقل رود، قره چاي و خرم رود در اين استان جاري هستند و مهمترين قله آن قله الوند به ارتفاع 3574 متر است.
اغلب ساكنان اين استان مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفري هستند و در بين عشاير استان نيز پيروان اهل تسنن نيز وجود دارد. اقليتهاي مسيحي، يهودي و زرتشتي نيز در اين استان زندگي ميكنند.
مهمترين صنايع دستي استان قاليبافي، سفالگري، گيوه بافي، كفشدوزي، پوستين دوزي و دباغي است.
قاليبافي همدان در سطح ايران مشهور است و قاليهاي ريز بافت آن به خارج صادر ميشود. انواع ظروف و ابزار سفالي تهيه شده، علاوه بر توزيع در استان به خارج از منطقه نيز صادر ميشود.
معرفي استان همدان
ادبیات قومی
مردم استان همدان از نژاد آريایی و از قديمی ترين ساكنان ايران زمين هستند . بیشتر مردم این منطقه مسلمان و دارای مذهب شیعه جعفری هستند . کلیمیان ، زرتشتیان و ارمنیان از اقلیت های مذهبی استان همدان به شمار می روند . همچنین در این استان طوايف و اقوام مختلفی مانند فارس ، ترک ، لر و كرد ساكن هستند و هر كدام با فرهنگ و آداب و رسوم خاص خود زندگی می كنند . به همين جهت پراكندگی زبان و لهجه در سطح استان به خوبی احساس می شود . فارس ها بیشترین ساكنين استان همدان هستند و از قديمی ترين ساكنان اين منطقه محسوب می شوند كه از دوران مادها در اين ناحيه اسكان يافته اند . زبان اغلب ساكنان همدان فارسی و با گويش های حصاركی – جولانی ورمزياری و ... است . زبان فارسی ؛ زبان اصلی ساكنان استان همدان را تشكيل می دهد . زبان تركی در شمال و باختر استان همدان رواج دارد . زبان لری و لكی نیز گويش غالب ساكنان شهرستان های ملاير ، نهاوند و سامن است . زبان كردی نیز در نواحی مجاور با استان کردستان و کرمانشاه رواج دارد .
پوشاک استان همدان شامل تن پوش ها ، سرپوش ها و پای افزار است . با وجود اين كه چهار محور فرهنگی در استان همدان قابل تميز است اما انواع و شيوه های پوشاک زنان و مردان مشابه بوده و سرتاپای افراد را پوشش می دهند . بافت پارچه و كفش ها به خصوص گيوه پیش از ورود اجناس خارجی يا انواع كارخانه ای آن در روستاها و آبادی های استان ؛ متداول بوده و به خصوص گيوه های شهرستان ملاير كه " آجيده " ناميده می شود ، جزو دست بافته های استان به شمار می آیند .
بناهای یادبود تاریخی
آرامگاه علویان ، همدان
آرامگاه ابن سینا ، همدان
آرامگاه بابا طاهر عریان:
بابا طاهر عريان همداني يكي از شاعران اواسط قرن 5 هجري قمري است كه
ولادت او اواخر قرن 4 مي باشد. درباره زندگاني اين شاعر عارف اطلاعات دقيقي در دست
نيست. تنها روايتها و داستانهايي از مقام علمي و عرفاني اين شاعر وجود دارد و گفته
اند كه به اين دليل به او عريان مي گفتند چون از علايق دنيا دست كشيده بود و گفته
شده كه او معاصر با پادشاهي طغرل بيك سلجوقي بوده و اين پادشاه ملاقاتهايي با بابا
طاهر داشته است.
آرامگاه استرو مردخای ، همدان
کتیبه گنج نامه :
سنگنبشتههای گنجنامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخرههای کوه الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس آباد حکاکی شدهاست. کتیبهها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبانهای پارسی باستان، بابلی و عیلامی قدیم نوشته شدهاند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفتهاست و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی متر دارد. متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی در ستون سوم قراردارد.
بازار همدان ، همدان
تپه های هکمتانه ( اکباتان ) ، همدان
آرامگاه میر رضی الدین آرتیمانی ، تویسرکان
قلعه نوشجان ، ملایر
برج قربان ، هکمتانه
آرامگاه اسدآبادی ، اسدآباد
جاذبه هاي مذهبي شهر همدان
آرامگاه امامزاده عبداله در همدان ، در وسط میدانی به همین نام واقع شده و مدفن دو امامزاده است، که پدر و پسر هستند، به نامه های : احمد (پدر) و عبدا... (پسر) ، ولی امامزاده به نام عبدالله شهرت یافته است.
این دو امام زاده عالیقدر ، علاوه بر کسوت سیادت و امام زاده بودن، از اعلام دین و پیشوایان بزرگ و ناشران علم و قسط، مربی نفوس و مجری حدود بوده اند و نسب تعدادی از رجال علم و تقوی، به این دو منتهی می شود. به هنگام تسلط قرامطه بر شهرهای غربی ایران (حدود 294 هجری) که مصادف با آغاز خلافت المقتدرباا... عباسی بوده، جناب احمد به شهادت می رسد.
شجره نامه این دو بزرگوار به شرح زیر ذکر شده است:
" قتیل القامطه جناب احمد بن محمد ابن ابراهیم بن عبیدا... بن موسی الکاظم (ع) "
" جناب عبدا... بن احمد بن محمد بن براهیم بن عبیدا.. بن موسی الکاظم (ع) "
از سال 1369 تا 1357 ساختمان قبلی بقعه تخریب و بنایی شکیل و زیبا به جای آن احداث گردید.
مردم همدان، اعتقاد زیادی به این امامزاده ها دارند و به همین جهت، معمولاً پس از برآورده شدن حاجاتشان، نذورات خود را در این محل ادا می نماید و د رمراسم عروسی، عروس و دامادها، این امامزاده را طواف می کنند.
جاذبه های
طبیعی
غار علیصدر تنها غار تالابی ایران و از معدود غارهای آبی جهان است. این غار در ارتفاعات ساری قیه نزدیک روستای علیصدر (یا علی سرد) شهرستان کبود راهنگ (استان همدان) واقع شده است. ارتفاع غار از سطح دریا ۲۱۰۰ متر است.[۱] محوطه غار دالانهای پیچ در پیچ و دهلیزهای متعددی دارد. از مجموعه رشته آبها، دریاچه بزرگی در درون غار بوجود آمده و از این رو نفوذ به عمق غار تنها با قایق میسر است. غار علیصدر یکی از دیدنیهای جهانگردی استان همدان است.
زمین شناسان قدمت سنگهای این غار را به دوره ژوراسیک از دوران دوم زمین شناسی (۱۹۰-۱۳۶ میلیون سال قبل) نسبت میدهند
مردم روستای علی صدر و روستاهای اطراف، از قدیم الایام به وجود این غار پی برده بودند و از آب آن بهره برداری میکردند. تا اینکه در۵ مهرماه ۱۳۴۲ شمسی گروهی ۱۴ نفره از اعضای هیئت کوه نوردی همدان، غار علی صدر را مورد بازدید و کاوش قراردادند و توانستند با وسایل ابتدایی، مانند فانوس و تیوپ لاستیکی، مسافتی از غار را طی کنند.
آداب و رسوم نوروز در همدان
در استان همدان نيز همچون ديگر نقاط ايران عيد نوروز جايگاه ويژهاي داشته و هميشه مراسم آن با آداب و سنن خاص کهن برگزار ميشده است.
در گذشته از اوايل اسفندماه خانوادهها در تدارک کارها و تهيه مقدمات برنامههاي نوروزي بودند. اولين اقدامات، تهيه مواد لازم جهت پخت شيريني بود. تهيه لباس نو و مايحتاج شب عيد مانند برنج و روغن نيز از جمله اين اقدامات به شمار ميرفت.
از ديگر برنامههاي نوروز، خانهتکاني بود و گردگيري و به اصطلاح«دودهگيري» انجام ميشد. از جمله کارهاي مربوط به ايام عيد تميز کردن و شستن فرش بود. يکي از راههاي تميز کردن فرش، فرش تکاني بود که در بيشتر محوطه کوچهها و خانهها ديده ميشد.
سبزه انداختن نيز از رسوم ديگر نوروز بود. بر مبناي عقيده ايرانيان قديم سبزه هميشه ظهر حيات و سبزي و شادي زندگي و سمبل اقتصاد و برکت خانوادهها بود و چون نيز ايرانيان باستان گندم سمبل برکت و اقتصاد به حساب ميآمد، از قديمالايام براي انداختن سبزه نوروزي از گندم استفاده ميکردند. بعضي خانوادهها از شاهي، ماش يا عدس سبزه ميانداختند.
کوسه و زن کوسه
يکي از مراسم جالب سنتي در روزهاي قبل از عيد، کوسه و زن کوسه بود، که در نقش زن و شوهر چوپان ظاهر ميشدند و با ساز و دهل از روستاها به راه ميافتادند و به شهر ميآمدند. تمام اندام اين دو پوشيده شده بود و فقط دو سوراخ جلو چشمان و يک سوراخ جلو بيني داشت. روي لباس نمدي کوسه تعداد منگوله دوخته شده بود که به اطراف آويزان بود و چوب بلندي در دست داشت که يک سر آن برجسته بود و به آن«قورچنگ» ميگفتند. زن کوسه نيز روي لباس نمدي خود يک دامن کوتاه از چيت رنگارنگ ميپوشيد. به اين دامن پرچين، «تنبانقري» يا به گويش محلي«تومن قري» ميگفتند؛ کوسه و زنش با ساز و دهل وارد شهر ميشوند و تعدادي بچهها به دنبال آنها راه ميافتادند. آنها به هر خانهاي که درش باز بود وارد ميشدند و معمولاً وارد خانه اعيان و اشراف ميشدند و در محوطه حياط شروع به حرکات جالب و خندهدار و رقص و پايکوبي ميکردند. صاحبخانهها نيز در حد وسع و طبع خود کمکي نقدي يا جنسي به آنها ميدادند. کوسه و زن کوسه همچون حاجي فيروز پيامآوران شادي نوروزي و بهار بودند.
چهارشنبه سوري
مراسم آتشبازي نيز مفصل انجام ميشد. انواع و اقسام ترقه و فشفشه و کوزه آتشفشان وجود داشت.
تحويل سال
دقايقي پيش از تحويل سال تمام اعضاء خانواده دور سفره هفتسين نشسته و شروع به خواندن دعا ميکردند. رفتن مسافرت در گذشته اساساً متداول نبود و بر عکس کساني که در سفر بودند، سعي ميکردند براي عيد خود را به تويسرکان برسانند تا لحظه سال تحويل کنار خانواده خود باشند. در لحظات قبل از تحويل بزرگ خانواده مرتب دعا ميخواند و بقيه نيز دعاي سال تحويل را به صداي بلند ميخواندند. پس از تحويل سال روبوسي ميکردند و به يکديگر تبريک ميگفتند. بزرگترها به کوچکترها عيدي ميدادند. کوچکترها به ديدار بزرگترها ميرفتند و ديد و بازديدهاي فاميل و دوستان شروع ميشد.
جشن نوروز
جشن های مرسوم در استان همدان، مانند ديگر نقاط ايران به دو گروه جشن های مذهبی و ملی تقسيم می شود. جشن های مذهبی همان اعيادی هستند که در کل کشور گرفته می شود. از جشن های ملی می توان به جشن نوروز باستانی اشاره کرد که مانند ديگر نقاط کشور برگزار می شود.
سيزدهبدر
در همدان نيز مانند ساير مناطق ايران روز سيزده نوروز با آداب و مراسم خاص برگزار ميشد. از ساعات اوليه بامداد تمام اعضاء خانوادهها دستهدسته به طرف باغها و چمنزارهاي کنار رودخانهها و کوهپايهها ميرفتند و به شادي ميپرداختند.